Luật có hiệu lực từ 01/07/2025, thay thế Luật Bảo hiểm xã hội 2014

Ngày 29/6/2024, tại kỳ họp thứ 7, Quốc hội khóa XV đã chính thức thông qua Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15, thay thế cho Luật Bảo hiểm xã hội số 58/2014/QH13 đã áp dụng suốt một thập kỷ qua. Với 11 chương, 141 điều tăng 2 chương và 16 điều so với luật cũ  đây được xem là một trong những cải cách toàn diện nhất về chính sách an sinh xã hội tại Việt Nam trong nhiều năm trở lại đây.

Vì sao cần một luật BHXH mới?

Việc xây dựng luật hướng đến ba mục tiêu chính: bảo đảm an sinh xã hội theo tinh thần Hiến pháp và thể chế hóa Nghị quyết 28-NQ/TW về cải cách chính sách BHXH; khắc phục những vướng mắc, bất cập phát sinh trong gần 10 năm thi hành Luật BHXH 2014; và mở rộng, gia tăng quyền lợi nhằm thu hút thêm người lao động tham gia hệ thống.

Mở rộng đáng kể đối tượng tham gia bắt buộc

Đây là thay đổi được nhiều người quan tâm nhất. Luật mới bổ sung thêm nhiều nhóm vào diện tham gia BHXH bắt buộc, bao gồm:

• Chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh
• Người hoạt động không chuyên trách ở cấp xã, thôn, tổ dân phố
• Người lao động làm việc không trọn thời gian
• Người quản lý doanh nghiệp, người quản lý điều hành hợp tác xã không hưởng tiền lương

Chính quy định này là nền tảng pháp lý cho hàng loạt văn bản hướng dẫn sau đó, trong đó có việc phân loại chủ hộ kinh doanh theo mức doanh thu để xác định nghĩa vụ tham gia bắt buộc hay tự nguyện.

Gia tăng quyền lợi cho người tham gia

Bên cạnh việc mở rộng đối tượng, luật mới còn bổ sung nhiều quyền lợi thiết thực:

• Cán bộ không chuyên trách cấp xã lần đầu tiên được hưởng chế độ ốm đau, thai sản, thay vì chỉ có hai chế độ hưu trí và tử tuất như trước.
• Người tham gia BHXH tự nguyện được hưởng thêm trợ cấp thai sản 2 triệu đồng/con mới sinh, do ngân sách nhà nước chi trả, không phải đóng thêm.
• Trợ cấp hưu trí xã hội được bổ sung như một tầng an sinh mới, dành cho người không đủ điều kiện hưởng lương hưu, do ngân sách nhà nước bảo đảm.
• Bảo hiểm hưu trí bổ sung được luật hóa thành một chương riêng, mở thêm lựa chọn đóng góp tự nguyện để nhận mức lương hưu cao hơn trong tương lai.

Khuyến khích giữ lại thời gian đóng BHXH

Một điểm mới quan trọng khác là luật siết chặt điều kiện hưởng BHXH một lần, theo hướng khuyến khích người lao động bảo lưu thời gian đã đóng để hưởng lương hưu về sau thay vì rút một lần. Điều kiện hưởng một lần giờ đây chỉ áp dụng cho một số trường hợp cụ thể, chẳng hạn như người đã đủ tuổi nghỉ hưu nhưng chưa đóng đủ 15 năm BHXH.

Thay đổi cách tính: "mức tham chiếu" thay cho "mức lương cơ sở"

Luật đưa ra khái niệm "mức tham chiếu" để làm căn cứ tính mức đóng, mức hưởng các chế độ BHXH. Trong giai đoạn mức lương cơ sở chưa bị bãi bỏ, mức tham chiếu bằng mức lương cơ sở; sau khi bãi bỏ, mức tham chiếu sẽ không thấp hơn mức lương cơ sở tại thời điểm đó, và được điều chỉnh theo chỉ số giá tiêu dùng, tăng trưởng kinh tế cũng như khả năng của ngân sách nhà nước và Quỹ BHXH.

Siết chặt xử lý chậm đóng, trốn đóng BHXH

Để bảo vệ quyền lợi người lao động tốt hơn, luật dành hẳn một chương quy định riêng về quản lý thu, đóng BHXH, đồng thời làm rõ ranh giới giữa hành vi "chậm đóng" và "trốn đóng". Các chế tài đi kèm gồm:

• Buộc đóng đủ số tiền còn thiếu, cộng thêm lãi 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày chậm/trốn đóng
• Xử phạt vi phạm hành chính theo quy định pháp luật
• Không xét tặng danh hiệu thi đua, hình thức khen thưởng
• Trường hợp trốn đóng nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự

Doanh nghiệp không thực hiện đầy đủ trách nhiệm đóng BHXH mà gây thiệt hại cho người lao động còn phải bồi thường theo quy định.

Kết cấu luật gọn hơn, dễ tra cứu hơn

So với luật cũ, Luật BHXH 2024 gộp các quy định về quyền, trách nhiệm của cơ quan, tổ chức vào một chương thống nhất; bỏ nội dung về tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp (đã có luật chuyên ngành điều chỉnh riêng); bổ sung các chương mới về hưu trí xã hội, bảo hiểm hưu trí bổ sung và quản lý nhà nước về BHXH. Đáng chú ý, luật không còn dành hẳn một chương riêng cho trình tự, thủ tục mà lồng ghép trực tiếp vào từng chế độ cụ thể, giúp người đọc dễ tra cứu hơn.

Kết Luận

Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15 đánh dấu một bước chuyển quan trọng trong chính sách an sinh xã hội của Việt Nam, với trọng tâm là mở rộng độ bao phủ, gia tăng quyền lợi và siết chặt kỷ luật đóng góp. Kể từ khi luật có hiệu lực ngày 01/07/2025, hàng loạt nghị định, quyết định và công văn hướng dẫn đã và đang tiếp tục được ban hành để cụ thể hóa các quy định, đặc biệt là với các nhóm đối tượng mới như chủ hộ kinh doanh, lao động không trọn thời gian hay cán bộ không chuyên trách cấp xã.

Bài viết mang tính chất tổng hợp, giới thiệu các điểm mới cơ bản của Luật Bảo hiểm xã hội số 41/2024/QH15. Để biết chi tiết đầy đủ về từng chế độ, quyền lợi cụ thể, bạn có thể tham khảo toàn văn luật bên dưới: